Lurzoru-motak
Zein dira desberdintasunak?
Hareatsua, buztintsua edo lohitsua? Lurzoruen konposizioa haien substantzia mineralaren konposizio granulometrikoaren eta harekin lotutako ukimen-propietateen araberakoa da. Konposizio granulometrikoak honetan du eragina: lurzoruek gorde dezaketen ur-kantitatean, izan ditzaketen mantenugaietan, lurzoruak lantzeko zailtasun-mailan eta landareak haietan sustraitzeko moduan.
IKASTETXEETARAKO ABANTAILAK
- Ezagutu jolastokiko edo eskolako laborantza-baldintzak lurzoruaren ikuspuntutik, eta aurkitu landareentzako lekurik onenak.
- Ezagutu lurzoru-motak, eta ikasi haien arteko aldeak ezagutzen.
- Berdatzeko lurzoru-mota onak zein diren eta, beharrezkoa bada, lurzorua nola hobetu daitekeen ulertzea.
Lurzoru-motak
Eskuarki, lurzoru-motak honela sailkatzen dira: hareatsuak, lohitsuak eta buztintsuak. Gainera, tarteko maila batzuetan, osagai nagusiak ematen dio izena lurzoruari. Adibidez, «buztin hareatsua» edo «harea lohitsua».
Lurzoru buztintsuak
… lurzoru astunak, hezeak edo bustiak dira, eta pikor-tamaina oso fina dute (< 0,002 mm). Ur-kantitate handia xurga dezakete. Infiltrazio-ura astiro-astiro askatzen da; beraz, euria egiten duenean, maiz istiltzen dira. Landareen sustraiak lur horietan baino ezin dira hazi eta arnasa nekez hartu, eta horrek ur eta elikagai gutxi xurgatzea eragiten du.
Lurzoru lohitsuak
… hiru ale-zatiak dituzte, hau da, harea, lohia eta buztina. Ale-tamainen nahasketa orekatu samarra izateaz gain, ale nagusiaren zatikiak zehazten ditu haren ezaugarri nagusiak (adibidez, lurzoru franko-hareatsuak). Ura gorantz drainatzeko eta ura atxikitzeko ahalmen handia dute. Lurzoru lohitsuek mantenugai asko dituzte. Desabantailak, batez ere lurzoru buztintsu astunetan, aireztapen txarra eta nekazaritzatik haiekin lan egiteko zailtasuna dira. Gainera, lurzoru margatsuak oso motel berotzen dira udaberrian. Lurzoru buztintsu arinenak eta, beraz, aireztatuenak oso egokiak dira nekazaritzako eta lorategiko lurzoruak bezala. Lurzoru buztintsuetako irin-partikulak lohiaren partikulak dira (0,002 eta 0,063 mm bitartekoak), eta hatzen pleguetan itsasten dira.
Lurzoru hareatsuak
… ale larrien aldebakarreko proportzioa dute (0,063 eta 2 mm bitartekoa). Lantzeko errazak dira, baina mantenugai gutxi izaten dituzte. Ale larrikoak direnez, ondo aireztatuta egoten dira, landareak erraz sustraitzen dira haietan, eta azkar berotzen dira. Ur asko xurga badezakete ere, gutxi gordetzen dute.
Lurzoruaren egitura eta horizonteak
Lurzoruetan estratifikazio horizontala bereizten da. Estratifikazio horiei «horizonte» deritze. Horizonteen sekuentziari «lurzoruaren profil» deritzo. Horizonte bereizgarriek zehazten dute lurzorua nolakoa den. Geruza bakoitzak hainbat material ditu, eta lurreko animalien habitata da. Geruza bakoitzean, lurzorua eratzeko zenbait prozesu gertatzen dira.
L horizontea —orbel-geruza— ez da benetako lurzorua, eta deskonposatu gabeko material organikoz osatuta dago, hala nola hostoz.
O horizontean —usteltze-geruza—, lurreko animaliak bizi dira, hala nola akaroak, isopodoak, harrak eta intsektuak, orbel-geruza deskonposatzen dutenak. Horizonte hori deskonposizio-geruza bat da.
A horizontea —humus-geruza— lurreko animalia gehienen habitata da. Gainera, materia organikoaren proportziorik handiena du lurzoru osoan. Bakterioek, onddoek, algek eta zizareek deskonposatzen ari diren landare-hondarrak prozesatu eta humus bihurtzen dituzte. Lurreko animalien jardueraren ondorioz, lurzoruaren osagai berriak sortzen dira; hortaz, A horizontea eratze-geruza bat da. Denboraren joanean, A horizonteko substantziak B horizontera lekualdatzen dira.
B horizontea —meteorizazio-horizontea— meteorizatutako arroka amak osatzen du; hori dela eta, mineralak ditu metatuta, landareek mantenugai gisa erabil ditzaketenak. Goiko horizonteak baino trinkoagoa eta sendoagoa da. A horizontea nolakoa den, B horizonte desberdinak garatu daitezke.
C horizontearen —arroka ama— osagai nagusia arroka ama da; esaterako, granitoa edo legarra izan daiteke. Metakin minerala da arroka ama, eta, meteorizatzen denean, mineralak askatzen dira hartatik. Arroka kontserbatu egiten da, nahiz eta meteorizazio kimikoa eta fisikoa hasita egon.
BA AL ZENEKIEN?
Horizonte guztiak ez daude lurzoru guztietan. Esaterako, zenbait lurzorutan, B horizontea falta da. Lurzoru horiei A-C lurzoru esaten zaie.
Lurzoruaren horizonte guztiek ez dute lodiera bera. Horizonte batzuk lodiagoak dira, eta beste batzuk, oso meheak. Lurzoruaren horizonteen ordenak lurzorua nola garatu den erakusten du.
Humusak ura gordetzeko oso ahalmen handia du. Biltegiratutako ur-kantitatea humus-kantitatea halako 20 ere izan daiteke. Lurzoruan humusaren proportzioa handituz gero, ura biltegiratzeko ahalmena handitu egin daiteke.
GAIAN SAKONTZEKO AUKERAK
Eskuratutako ezagutzak indartzeko, galdera hauek landu ditzakezu ikasleekin:
Zein lurzoru dira egokiak zein landare mota lantzeko? Zein gutxiago?
- Ikasleak: Lurzoru-motak laburbildu eta azaltzea.
- Lurzoru-motei buruzko informazioa lortuko dute, landareen hazkundeari eta haien beharrei erreparatuta.
Zer lurzoru-mota trinkotzen dira erraz? Ibilgailu bat gainetik pasatzean, zein trinkotuko da gehien, lurzoru hezea ala lurzoru lehorra? Zergatik?
- Ikasleek lurzoruaren trinkotzeari buruz hitz egingo dute. Lurzorua trinkotzeko arrazoiak aipatu eta ondorioak aztertuko dira.
Eraginik badu horizonterik ez izateak lurzoruaren emankortasunean?
- Ikasleek lurzoruaren horizonteei buruzko informazioa interpretatuko dute.
BA AL ZENEKIEN?
Lurzoruak eta klima oreka dinamikoan daude, eta elkarri eragiten diote. Klima da lurzorua eratzearen erantzule nagusia. Orobat, osasuntsu eta bere horretan dauden lurzoruek eragina dute kliman, atmosferako karbonoa eta berotegi-efektuko beste gas batzuk xurgatu eta finkatzen baitituzte. Karbono-biltegiak dira lurzoruak; hots, berotze globala eta berotegi-efektua konpentsatzen dituzte.
IDEIA
Eztabaidatu ikasleekin gai hauei buruz, eta sortu kartel bat ikasgelarako. Erabili irudiak collage bat egiteko.
- Zer egin dezakegu lurzorua eta, beraz, klima babesteko?
- Gizakion zer jardueratan isurtzen dira karbono dioxidoa (CO2-a) eta berotegi-efektuko beste gas batzuk?
- Goldatzen dutenean, kliman eragiten dute nekazariek?
Esperimentuak
Esperimentua: Lurzoruaren analisia
Ikasleek lurzoru-motak eta horien osaera ezagutzen ikasiko dute, arrabolaren proba baliatuz..
Eskualdeko Informazioa
